De vroegste wortels van de geschiedenis van Villa Erica vinden we in de aanleg van de Ommerschans, in de zeventiende eeuw. Dit verdedigingswerk kreeg na de Franse tijd een andere bestemming. In 1819 werd hier door de Kolonie van Weldadigheid een heropvoedingskolonie gesticht waarin paupers en bedelaars gedwongen te werk werden gesteld. De kolonie ontwikkelde zich tot een compleet dorp. De gronden bij de schans werden bewerkt door de bewoners en het omliggende veen werd afgegraven. Er heersten echter erbarmelijke toestanden en door ziekten stierven veel mensen. Ondanks verbeteringen in de tweede helft van de negentiende eeuw, werd de kolonie met ingang van 1890 door de regering opgeheven.
Het rijk besloot vervolgens om op het terrein van de vroegere kolonie een rijksopvoedingsgesticht voor jongens op te richten. Men koos er bewust voor om de nieuwe rijksinrichting iets ten noorden van de Ommerschans te situeren, zodat de jongens niet met de landlopers en dronkaards van de voormalige kolonie geassocieerd zouden worden. Het te bouwen complex kreeg ook een andere naam en werd Veldzicht genoemd. Veldzicht zou verrijzen op grondgebied van de gemeente Avereest, terwijl de Ommerschans tot de gemeente Stad Ommen behoorde. In 1892 werd begonnen met de bouw van de eerste afdeling van het hoofdgebouw, het voorpaviljoen. Op 21 augustus van dat jaar werd het officieel in gebruik genomen. Enkele jaren later volgde de bouw van het achterpaviljoen dat gereed kwam in 1900. In eerste instantie richtte het gesticht zich op het opleiden in vakgebieden in of gerelateerd aan de land- en tuinbouw. Het bood toen plaats aan 120 jongens die op twee boerderijen hun werk verrichtten. Hiervoor werden landerijen van de voormalige kolonie gebruikt. In 1905 vond een grote uitbreiding plaats, waarna men ook jongens kon opleiden in vakken als timmerman, smid, kleermaker en boekdrukker. Hiervoor werden de nodige voorzieningen gebouwd. Het aantal jongens steeg tot 220. In 1908 werden de rijksopvoedingsgestichten gereorganiseerd, waarbij Veldzicht werd aangewezen tot vakgesticht. Doel van een dergelijk gesticht was de jongens door het leren van een vak als reguliere burgers terug te laten keren in de samenleving. Gevolg van de reorganisatie was dat de opnamecapaciteit moest toenemen en Veldzicht verder moest uitbreiden.
In 1909 werd Villa Erica gebouwd, gelijktijdig met een nieuwe tuchtschool. Deze villa werd het woonhuis van de geneesheer-directeur en werd evenals veel overige dienstwoningen, gebouwd in opdracht van bouwvereniging Balkbrug, een naamloze vennootschap tot het stichten van woningen. Deze vereniging had de woningen in erfpacht van de Staat.
Naast nieuw opgerichte gebouwen benutte men een klein aantal bestaande koloniegebouwen. De eerste bewoner van villa Erica was dr. Hendrik Willem Mol, sinds november 1905 arts van Veldzicht. Hij nam de villa in de zomer van 1909 in gebruik. Daarvoor was hij enkele jaren bij mensen in de kost.
Twee jaren later werd een tweede gesticht achter het hoofdgebouw in gebruik genomen. Dit omdat men van mening was dat de twee takken binnen het gesticht, de ambachtelijke tak en de land- en tuinbouw, afzonderlijk gehuisvest moesten worden, vanwege de verschillende achtergrond en gestichtsorde. De ingebruikname werd op grootse wijze gevierd en de opening werd op 24 juli 1911 verricht door Prins Hendrik. Veldzicht werd na de uitbreiding het grootste rijksopvoedingsgesticht van ons land en telde een grondoppervlak van 274 hectare. Ook daarna bleef men bouwen aan het hoofdgebouw en de bijgebouwen, zoals het hospitaal, het zwembad, het gymnastieklokaal, een drukkerij en een echte zuivelfabriek.
Het complex was voorzien van een gracht en kende een fraai hekwerk met pijlers als entree. Enkele van deze bijgebouwen werden buiten het omgrachte terrein gesitueerd, evenals vrijwel alle dienstgebouwen. Villa Erica werd direct aan de buitenzijde van de gracht gesitueerd. Veel gebouwen van Veldzicht, zoals villa Erica, werden ontworpen door Willem Cornelis Metzelaar, rijksbouwmeester bij het Ministerie van Justitie. Na 1911 kon Veldzicht aan 300 jongens plaats bieden 120 in de landbouwopleiding en 280 in de ambachtelijke vakken. Deze leerlingen waren meestal afkomstig van andere, soortgelijke inrichtingen. Ook kwam het voor dat leerlingen rechtstreeks vanuit bijvoorbeeld Alkmaar, Leiden of Amersfoort in Veldzicht werden geplaatst, omdat ze niet te handhaven waren.
Een deel van wat de leerlingen produceerden in het gesticht werd verkocht. Met name het veeteeltbedrijf, met onder meer bijna 90 koeien, leverde aardig wat op. De opleidingen stonden dan ook op een behoorlijk peil en beantwoordden aan de maatschappelijke eisen. Desondanks was het rijksopvoedingsgesticht geen lang leven beschoren. Na 35 jaren werd het in 1930 opgeheven. Het complex werd vervolgens vanaf 1933 in gebruik genomen als rijksasiel voor psychopaten, tegenwoordig aangeduid als TBS-kliniek. In 1936 werden er 142 mensen verpleegd. In de Tweede Wereldoorlog werd Veldzicht door de Duitsers gebruikt als militair hospitaal. Het personeel verbleef in die periode, samen met de verpleegden, in enkele kampen in Drenthe. Na de oorlog herkreeg Veldzicht haar functie en begon men met het herontwikkelen van het terrein. De landerijen ten zuiden van het instituut, inclusief de Ommerschans, werden nog lange tijd gebruikt door de bewoners. Werken in de landbouw maakte deel uit van hun werkzaamheden. Rond 1980 is dit buiten gebruik gesteld, mede om de ontsnappingskans te verkleinen.
Ten tijde van het rijksasiel bleef villa Erica in eerste instantie dienen als woning voor de geneesheer-directeur. Toen het pand in 1954 in gebruik werd genomen als kazerne voor de gestichtswacht, kwam hieraan een einde. In de jaren zestig werd dit weer teruggedraaid en werd de woning het onderkomen van geneesheer-directeur dr. Strous. Sinds de jaren zeventig zijn veel gebouwen van het voormalige rijksopvoedingsgesticht gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw. Villa Erica bleef behouden en werd in 2000 aangewezen als rijksmonument. Het pand is tegenwoordig nog eigendom van de Staat der Nederlanden en is de laatste decennia in gebruik als kantoorgebouw van de kliniek, sinds 1998 forensisch psychiatrisch centrum geheten.
© ‘Monumenten in de gemeente Hardenberg’, uitgegeven door de Stichting Historische Projecten, 2008.
Kadastrale geschiedenis
